Witryna Bernarda Nowaka 
 - skok do strony głównej
wydawca, redaktor i autor
o sobie
galeria
okruchy
oficyna
książki
Bernard Nowak: Der Tanz Der Koperwasy

Übersetzung aus dem Polnischen
von Zbigniew Wilkiewicz

Nachwort von Jarosław Cymerman
(Tanz des Lebens und des Todes
mit der Geschichte im Hintergrund)

Übersetzung des Nachwortes
und redaktionelle Mitarbeit: Herbert Ulrich

ISBN 978-3-95744-529-2
© 2015 Engelsdorfer Verlag Leipzig
Hergestellt in Leipzig, Germany (EU)
www.engelsdorfer-verlag.de
 Bernard Nowak: Der Tanz Der Koperwasy 2014





Alle Rechte beim Autor
Bild »Totentanz«: Pieter Brueghel (Fragment)



ROZMOWA z red. Grażyną Ruszewską-Lutosławską
o niemieckim wydaniu TAŃCA KOPERWASÓW
- Radio Lublin, 15 marca 2015 r.



Vom Autor

  Wir saßen am Küchentisch und redeten über die Familie, die Kindheit, wie wir zur Tante gefahren sind, mehrmals umsteigen und auf den Zug warten mussten … An diesem Tisch fiel der erste Satz des Romans: »Tante Gienia starb viele Male.« Und so begann ich mit dem »Tanz« … Redend und lachend. Ich bekam Lust, Firlefanz zu schwatzen, an Familienmitglieder zu erinnern, über ihre gewöhnlichen und doch so unglaublichen Abenteuer zu lachen … Also, das ist in etwa diese Art von Literatur.

  Diese Art der Improvisation, ein Sich-Erinnern an darauffolgende Geschichten aus langer Weile – was im Wesentlichen leicht ist, wenn man sich darauf einlässt, gleichsam mit der Forke hantiert und eine Garbe nach der anderen weiterreicht. Das ist die Grundlage der Literatur. Reden, ohne aus dem Rhythmus zu kommen oder denen die Arbeit zu komplizieren, die einem diese Garben abnehmen. Das ist so eine bäuerliche Metapher für das Schreiben. Danach braucht es nur noch Sorgfalt, um dieses Gerede nicht zu verlieren – und ein Stück zu erfinden, aus dem eine Wahrheit, an die wir nie gedacht haben, an die Oberfläche gelangt. Eine seltsame Wahrheit, aber eine seltsam wahre.


Biografische Anmerkung

  Bernard Nowak, geb. 1950 in Kwidzyn (früher Marienwerder), verbrachte die ersten Lebensjahre in Malbork. 1959 zog die Familie in das Gebiet von Poznań. In Krotoszyn absolvierte er die Grundschule und das Gymnasium. Nach dem Abitur ging er nach Lublin und begann dort ein Polonistikstudium an der Katholischen Universität. Seine Diplomarbeit schrieb er über die faustischen Motive in W. Gombrowiczs »Tagebuch«. 1981 hielt er sich in Deutschland und Frankreich auf und kehrte kurz vor der Ausrufung des Kriegsrechts in die Volksrepublik Polen zurück. Er war Teilnehmer am Streik in der Hubschrauberfabrik Świdnik, dann Drucker und Herausgeber von Untergrundschriften, auch vielfacher Kurier nach Paris. 1988 gründete er mit Freunden den Verlag »Test«. Seit 1991 leitet er diesen Verlag selbst; bisher hat er etwa hundert Titel veröffentlicht.

  1990 debütierte er als Prosaiker mit dem Roman »Cztery dni Łazarza« (»Die vier Tage des Lazarus«, Literarisches Institut Paris), im Jahre 2003 veröffentlichte er »Taniec Koperwasów« (»Der Tanz der Koperwasy«), 2006 »Smolice Nr. 86« und 2012 erschien sein Tagebuch »Wyroby duchowe« (»Geistige Produkte).

  Des Weiteren war er Stipendiat des Kulturministers 2006 und 2011, Mitglied des Polnischen Schriftstellerverbandes und in den Jahren 2005 bis 2011 Vorsitzender der Lubliner Regionalabteilung des Verbandes.











Bernard Nowak: Der Tanz der Koperwasy.
Tłumaczył na język niemiecki Zbigniew Wilkiewicz
(całość w pliku .pdf, < 1Mb)


trzy recenzje w jęz. niemieckim:

Henryk Bereza
Twórczość 2/3 2004
tłum. Herbert Ulrich

Jarosław Cymerman
Tanz Des Lebens Und Des Todes
Mit Der Geschichte Im Hintergrund
tłum. Herbert Ulrich


Theo Mechtenberg
tłum. Herbert Ulrich

  Ein ostpreußisches Dorf, von den Deutschen vor der heranrückenden Front fluchtartig verlassen, wird von der polnischen Großfamilie Koperwasy in Besitz genommen. Sie ist so zahlreich, dass sogar dieser Ort mit seiner Umbenennung ihren Namen erhält. Die Familie bezieht das größte, ansehnliche Gehöft und bestattet als erstes ohne jedes Ritual ihre einstigen Bewohner, die Wuttkes, die als einzige deutsche Dorfbewohner geblieben und von den Russen ermordet worden waren. Unangefochtenes Familienoberhaupt ist die von ihrem Mann verlassenen Gienia, die ihre verzweigte Verwandtschaft durch ihr angekündigtes Sterben Jahr für Jahr von nah und fern zu sich ruft und – stets auf wunderbare Weise genesen – an dem in Voraussicht ihres Todes zubereiteten, mit reichlichen Speisen versehenen Leichenschmaus selbst teilnimmt.

  Bei dieser jährlichen Zeremonie ist regelmäßig der mit den Koperwasy verwandte Ich-Erzähler zugegen. Damals noch ein Kind erfährt er zu diesen Anlässen, mehr durch Andeutungen als durch direkte Hinweise, die Schicksale und dunklen Geheimnisse der Familienangehörigen, zumal die seiner Tante Gienia. Teils aus Neugierde, teils aus Widerwillen zum Zeugen all dieser ihn belastenden Geschehnisse gemacht, erfährt er in all den Jahren sein Erwachsenwerden. Jahrzehnte später berichtet er, was er damals aus der Nähe gehört und gesehen hat. Dieser Erinnerungsprozess bildet den Inhalt des Romans.

  Im Zentrum steht die eigentümliche Zwischenzeit, in der die Kriegsfurie bereits über das Dorf hinweggefegt ist, sich aber die neue „Ordnung“ noch nicht herausgebildet hat. Es ist eine Phase der Gesetzlosigkeit, die nicht nur die Aneignung fremden Eigentums ermöglicht, sondern in der die durch den Krieg ohnehin beschädigte Moral der Familie durch den von Gienia angestifteten und von zwei Familienangehörigen ausgeführten Mord an dem russischen Leutnant Grischa gänzlich außer Kraft gesetzt wird. Das Motiv ist nur vordergründig das stattliche Ross des Leutnants, in dessen Besitz man sich bringen möchte; in Wahrheit geht es um ein Eifersuchtsdrama, in das der Leutnant, Gienia und ihre Schwester Marta verwickelt sind.

  Damit ist der Neubeginn nach dem Krieg durch Schuld belastet. Dieser gewichtige Aspekt des Romans gewinnt durch eine besondere Episode noch deutlichere Konturen: Marta, von Gienia durch eigensüchtige Interessen in die Ehe mit Kazik, Grischas Mörder, gedrängt, gebiert Zwillinge, die ersten nach dem Krieg geborenen Kinder. Mit Adam und Eva erhalten sie symbolträchtige, auf das Paradies verweisende Namen. „Es war ein wenig so, als hätte diese Geburt all das, was vorher geschehen war, zur Seite geschoben. Bekanntlich wird das Glück als Zwilling geboren, es schien also, dass man Grischa und die Familie Wuttke würde vergessen können, schließlich auch den Krieg, der gerade eben zu Ende gegangen war. Dass man endlich ein normales, menschliches Leben würde beginnen können“ (55). Doch die Zwillinge sterben den weißen Tod. Die Hoffnung auf einen paradiesischen Neubeginn erfüllt sich nicht.

  Der Pfarrer nutzt die Beisetzung der beiden kleinen Särge zu einer von der Trauergemeinde mit größter Verwunderung zur Kenntnis genommenen prophetisch-apokalyptischen Predigt. Er sieht Koperwasy „gewürzt mit der Fäulnis des Krieges, gepökelt in seinem tödlichen Gift.“ Er ruft den Leuten ein „Wehe euch, wehe“ zu, erkennt er doch „keine Rettung“ für sie und auch nicht „für die Welt“ (60). Und die neue, heraufziehende Zeit beschreibt er mit alttestamentlichen Bildern: „Du hast ein goldenes Haupt, aber deine Beine sind bereits tönern. […] Und hier wird es dein Königreich nicht geben, nur Blut in den Fontänen und das Weinen der Steine…“ (61). Mit dieser Predigt hat sich der Pfarrer, wie er Jahre später wissen lässt, gehörig die Finger „verbrannt“, wird er doch ihretwegen vom Geheimdienst vorgeladen und erhält „eine mehrjährige Haftstrafe“ (62).

  Bei dem jährlichen Totentanz fehlte regelmäßig die von Gienia stark vermisste Marta. Sie hatte sich nach dem Tod der Zwillinge und der Verhaftung Kaziks in die sogenannten „wiedergewonnenen Gebiete“ abgesetzt, war dort auf einen aus dem Lager Lambsdorf entwichenen deutschen Soldaten getroffen, mit dem sie sich verband und mit dem sie „wie Pilger nach dem besseren Kanaan“ (56) bis in die USA geflohen war.

  Erst als sich für den Ich-Erzähler durch die Gespräche während des jährlichen Totentanzes die meisten Schicksale der Familienangehörigen, zumal die Schuldverstrickung Gienias, aufgeklärt hatten, erscheint auch Marta. Man rätselte, warum sich Gienia so sehr nach dem endlichen Besuch ihrer Schwester sehnte und mutmaßte, dass sie in ihrer Anwesenheit einen Ersatz für den abtrünnigen Ehemann sah, den es bis nach Australien verschlagen hatte und dessen Spur sich schließlich verliert. Doch der eigentliche Grund war ein anderer. Gienia erhofft sich von Marta die Absolution für ihre Schuld. Doch Marta verweigert ihr die „billige Gnade“, was durch einen theologisch tiefsinnigen Dialog zwischen ihr und dem Pfarrer belegt wird. Erst musste sich ein letztes Schicksal, nämlich das ihres ersten Mannes Kazik, erfüllen, den Marta bei ihrem Besuch gemieden hatte und der sich kurz vor ihrer Abfahrt von dem Turm, auf dem er seinen Wachdienst versah, in die Tiefe stürzt, um – wie es schien – einer neuerlichen Verhaftung zu entgehen, diesmal unter der absurden Beschuldigung, durch nächtliche Lichtsignale an amerikanische Passagiermaschinen Spionage verübt zu haben. Nachdem Kaziks Sarg in die Erde gelassen worden war, geht Gienia „zu den alten Gräbern. […] Dorthin, wo die Familie Wuttke lag und der Betonobelisk Grischas graute. Und als sie dort angekommen war, kniete sie nieder, legte den Strauß auf Grischas Platte nieder und bedeckte ihr Gesicht mit den Händen“ (192).

  Dieser Akt der Demut und innerer Bekehrung ermöglicht Marta die Versöhnung. „Etwas brach in ihr entzwei“ beim Abschiednehmen am Lager der Schwester. „Sie kniete sich vor das Bett und – ihre Augen fest schließend – berührte die pergamentene Stirn Gienias. Die Tante umarmte ihren Kopf. Einen langen Moment bewegten sie sich gar nicht“ (196). „Der Tanz der Koperwasy“ ist als Familienroman zugleich ein Stück Aufarbeitung polnischer Geschichte; zumal die der unmittelbaren Nachkriegszeit in den sogenannte „wiedergewonnenen Gebieten“. Was der Pfarrer in apokalyptischen Bildern beschworen hatte, skizziert Marta in nüchterner Prosa: „Hier sollte das Paradies sein. Das gelobte Land. Wo Milch und Honig fließen, so warben sie. Aber es war – mein Sohn – ein wahres Jammertal. Man kannte niemanden, jeder hatte vor jedem Angst. Ein paar Deutsche, Kaschuben… die Russen, ein schrecklicher Abschaum – wie die Sintflut. Na, und wir, auch nicht viel besser. Ein Mischmasch aus ganz Polen. Und diese neue Macht, die vom NKWD, mit Raub und Diebstahl. Kaum war eine Plage zu Ende, schon begann die nächste. Danach der Sicherheitsdienst und diese Sekretäre […]. Es war kein gelobtes Land. Und es war auch kein Niemandsland, obschon man die Autochthonen hier mit Stumpf und Stiel ausrottete. Als wolle man das Terrain für uns reinigen“ (141). Gienia selbst hatte sich dem Machtgesindel angedient, war in die Partei eingetreten, schwang Reden auf die neue „Ordnung und besaß, wie die Sekretäre, eine Pistole. Alles um ihre eigenen Interessen zu verfolgen. Aber die „wiedergewonnenen Gebiete“ dienten auch – wie im Falle Kaziks – dem Untertauchen. Sein Geheimnis wurde erst bei seiner Beerdigung gelüftet, als sein wahrer Name, ergänzt um sein Pseudonym „Krupa“, auf dem Sarg zu lesen war. Und als die Hornbläser „ein Partisanenlied, vielleicht von der Heimatarmee“ spielten (188).

  Gienias Schuldverstrickung als zentrales Motiv des Romans verweist zudem auf seine religiöse Schicht. Angesichts der Bedeutung von Religion und Kirche in Polen sind religiöse Bezüge in der Literatur nichts Ungewöhnliches. So finden sich denn auch in „Der Tanz der Koperwasy“ zahleiche religiöse Hinweise. Und dies nicht nur in den beiden Predigten des Pfarrers und seines theologischen Disputs mit Marta. Wie sehr der Alltag der Koperwasy religiös geprägt ist, zeigt sie Tatsache, dass Gienias „von andauernder Agonie so geprägte“ Kalender hinter dem der „elementaren Liturgie“ zurück trat (40). Nie fiel er mit kirchlichen Festzeiten zusammen, nicht mit Weihnachten, nicht mit Ostern, „angesichts dessen ihre Prozeduren und deren – verglichen mit der echten Auferstehung – Vergeblichkeit zum Vorschein kamen und sogar für die Jüngsten erkennbar waren“ (41). Auch sonst finden sich, wenngleich mehr beiläufig, religiös relevante Aussagen; so etwa zum Baum der „Erkenntnis. Von Gut und Böse“ (92). oder Martas Vorwurf gegenüber ihrer Schwester, sie sei „ihr ganzes Leben lang […] immer ums goldene Kalb“ gekreist (115), eine Äußerung, die im Übrigen – neben der Assoziation des Totentanzes – dem Titel gleichfalls eine besondere Deutung verleiht.

  Doch die religiöse Ordnung, die für die Koperwasy bei all ihrem moralischen Versagen ihre Geltung behielt, wurde brüchig. Wie brüchig, das wird am Tage der Beerdigung der fast hundertjährigen Gienia offenkundig. Ihr Tod fällt in eine Zeit technischen Fortschritts und eines gewissen Wohlstands. Die Trauergäste fahren mit eigenem Wagen vor. In den Wohnungen flimmern die Fernseher, und Kameras sind keine Seltenheit mehr. So filmt denn einer der Urenkel das Trauergeschehen. Ohne Respekt vor dem Tod richtet er die Linse am offenen Sarg auf den „aufgeblähten Bauch“ der Toten, fängt mit „pornographischer Genauigkeit (die) schmerzverzerrten Gesichter und üppigen Tränen der Gäste“ ein und lässt beim Leichenschmaus den Film über den Fernseher laufen. Zur vorgerückten Stunde beachtet niemand mehr die Tante auf dem Bildschirm. Unter reichlichem Alkoholgenuss und lautem Lachen droht der Leichenschmaus in ein „Chaos“ zu versinken. Gienias Beerdigung entartet zur „Groteske“. Die Koperwasy ließen „den wichtigsten Moment im Leben Gienias zur Farce geraten“ (155). Bis auf den Hinweis, dass der „Operateur“ den Gottesdienst nur „bruchstückhaft in den weniger wichtigen Momenten aufgenommen“ hat, finden sich in der sich über mehrere Seiten erstreckenden Beschreibung im deutlichen Gegensatz zur Beisetzung der Zwillinge und des Partisanen Kazik keinerlei religiöse Bezüge. Hier wird im Mikrokosmos der Koperwasy der drohende Verlust von Transzendenzerfahrung aufgrund fortschreitender Säkularisierung der polnischen Gesellschaft thematisiert.

  Bernard Nowaks in Polen bereits 2003 unter dem Titel „Taniec Koperwasów“ veröffentlichte Roman fand ein ausgesprochen positives Echo und wurde preisgekrönt. Dass er, von Zbigniew Wilkiewicz vorzüglich übersetzt, nach über zehn Jahren nun auch auf Deutsch vorliegt, ist sehr zu begrüßen. Es bleibt zu hoffen, dass der sich wegen seiner Bildhaftigkeit für eine Verfilmung eignende Roman, wenngleich in einem kleinen Verlag erschienen, all die Leser findet, die gute polnische Literatur zu schätzen wissen.

Theo Mechtenberg

  Pewna wschodniopruska wieś, opuszczona przez Niemców uciekających przed zbliżającym się frontem, zostaje objęta w posiadanie przez dużą polską rodzinę Koperwasów. Jest ona tak liczna, że od niej miejscowość otrzyma nawet swoją nową polską nazwę. Rodzina zajmuje największe, najbardziej okazałe gospodarstwo i na samym początku pochowa, bez żadnego rytuału, jego dawnych mieszkańców – rodzinę Wuttków, którzy jako jedyni niemieccy mieszkańcy tej wsi zostali na miejscu i zostali zamordowani przez Rosjan. Niekwestionowaną głową rodziny jest opuszczona przez męża Gienia, która rok po roku zapowiadając swoją bliską śmierć wzywa do siebie swych wielce rozgałęzionych krewnych z daleka i z bliska i – zawsze w cudowny sposób uzdrowiona – sama uczestniczy potem w przebogatej stypie z dużą ilością smakołyków przygotowanej na okazję jej śmierci.

  W tej dorocznej ceremonii regularnie uczestniczy spokrewniony z Koperwasami narrator mówiący w pierwszej osobie. Wtedy był jeszcze dzieckiem, ale przy takich okazjach dowie się – bardziej przez aluzje niż wprost – o losach i mrocznych tajemnicach członków rodziny, szczególnie zaś jego cioci Gieni. Częściowo z ciekawości a częściowo też z niechęcią – dorastając przez te wszystkie lata – zostaje świadkiem wszystkich tych wydarzeń, które stają dla niego ciężarem. Kilkadziesiąt lat później opowiada, co wówczas słyszał i widział z bliska. Ten proces wspomnieniowy stanowi treść powieści.

  W centrum znajduje się specyficzny czas – już po ustaniu na tej wsi pożogi wojennej, ale jeszcze przed nastaniem nowych „porządków”. Jest to okres bezprawia, który umożliwia nie tylko przywłaszczanie sobie obcej własności, ale powoduje w tej rodzinie także całkowity upadek moralności, która przez wojnę i tak poniosła uszczerbek, co objawiło się w zamordowaniu rosyjskiego podporucznika Griszy zainspirowanym przez Gienię i wykonanym przez dwóch członków rodziny. Chęć przywłaszczenia sobie dorodnego konia podporucznika jest jedynie motywem drugorzędnym; naprawdę mamy tu do czynienia z dramatem zazdrości, w który uwikłani są podporucznik, Gienia i jej siostra Marta.

  Tym samym nowy początek życia po wojnie jest obciążony winą. Ten ważny aspekt powieści zyska jeszcze wyraźniejsze kontury w bardzo szczególnym epizodzie: Marta, nakłoniona przez Gienię z pobudek egoistycznych do małżeństwa z Kazikiem, mordercą Griszy, urodzi bliźniaki – pierwsze dzieci urodzone po wojnie. Nadanie im imion Adam i Ewa wskazuje symbolicznie na raj. „Było trochę tak, jakby te narodziny odsunęły na bok wszystko, co się zdarzyło wcześniej. Wiadomo, że szczęście rodzi się bliźniakiem, wydawało się więc, że można będzie zapomnieć o Griszy i rodzinie Wuttke, wreszcie też o wojnie, która przecież tyle co się skończyła. Że można będzie zacząć normalne, ludzkie życie” (s. 55). Lecz bliźniaki umierają – „nazywają to biała śmierć” – a nadzieja na rajski nowy początek nie spełnia się. Ksiądz wykorzysta pochowanie obu małych trumienek do wygłoszenia kazania prorocko-apokaliptycznego przyjętego przez żałobników z największym zdziwieniem. Widzi on Koperwasy „przyprawione zgnilizną wojny, peklowane jej trupim jadem”. Mówi on ludziom „Biada wam, biada!“, bo nie widzi ratunku – ani dla nich, ani dla świata (s. 60). Nadchodzące nowe czasy opisuje w starotestamentowych obrazach: „Głowę masz złotą, ale nogi już z gliny. […] I nie będzie tu twego królowania, jeno krew na fontannach i płacz kamieni...“ (s. 61). Tym kazaniem ksiądz, o czym opowiada sam wiele lat później, jednak „sparzył się”; przesłuchano go w UB i dostał „kilkuletni wyrok” (s. 62).

  W corocznym tańcu śmierci jednak nigdy nie uczestniczy Marta, której nieobecność Gienia silnie przeżywa. Po śmierci bliźniaków i aresztowaniu Kazika urwała się na tak zwane Ziemie Odzyskane, gdzie spotkała niemieckiego żołnierza, uciekiniera z obozu w Łabinowicach, z się którym związała i uciekła aż do Stanów Zjednoczonych – „jak pielgrzymi do lepszego świata” (s. 56). Marta zjawi się dopiero później, gdy dla narratora większość losów członków rodziny – i szczególnie wina Gieni – już wyjaśniła się w wyniku rozmów na dorocznym tańcu śmierci. Zastanawiano się, dlaczego Gienia tak bardzo wyczekiwała siostry, która zwlekała z wizytą. Przypuszczano, że jej obecność miała zastąpić jej niewiernego męża, którego los zagnał aż do Australii i którego ślad w końcu zaginął. Lecz prawdziwy powód był inny. Gienia oczekiwała od Marty absolucji – wybaczenia jej winy. Lecz Marta odmówiła jej tej „taniej łaski“, co widać w głęboko teologicznym dialogu między nią a księdzem. Najpierw musiał wypełnić się jeszcze jeden los, mianowicie jej męża Kazika, którego Marta przy ostatnich odwiedzinach unikała. Krótko po jej odjeździe skoczył z wieży, gdzie służył jako wartownik, widocznie by uniknąć ponownego aresztowania – tym razem pod absurdalnym zarzutem szpiegostwa, gdyż rzekomo dawał nocą sygnały świetlne amerykańskim samolotom pasażerskim. Po opuszczeniu trumny Kazika do ziemi, Gienia „szła w kierunku starych grobów. […] Tam, gdzie leżała rodzina Wuttke i gdzie szarzał betonowy obelisk Griszy. I gdy tam doszła, klęknęła. Położyła bukiet na płycie Griszy i zakryła rękoma twarz“ (s. 192). Ten akt pokory i wewnętrznego nawrócenia umożliwia Marcie pojednanie się z nią. Żegnając się z siostrą, „coś w niej pękło. Klęknęła przy łóżku i, zamykając szczelnie oczy, dotknęła ustami pergaminowego czoła Gieni. Ciocia objęła jej głowę. Przez długą chwilę nie poruszały się w ogóle” (s. 196).

  „Taniec Koperwasów“ będąc powieścią rodzinną jest jednocześnie przyczynkiem do rozliczenia się z najnowszą historią Polski, szczególnie jeśli chodzi o bezpośredni czas powojenny na tak zwanych „Ziemiach Odzyskanych“. To, co ksiądz przywołał w apokaliptycznych obrazach, Marta szkicuje w trzeźwej prozie tak: „Miał tu być raj, Ziemia Obiecana. Mlekiem i miodem płynąca – tak zachęcali. A to był, synku, istny padół płaczu. Nikt nikogo nie znał, wszyscy się wszystkich bali. Trochę Niemców, paru Kaszubów... Rosjanie, swołocz straszna jak potop. No i my, też niewiele lepsi – zbieranina z całej Polski. I te nowe rządy, enkawudzistów, z szabrowaniem na całego. Co się jedna plaga kończyła, zaczynała druga. A potem UB i ci sekretarze, każdy z pistoletem. […]. To nie były Ziemie Obiecane. Ale też nie były niczyje, choć tych tu autochtonów właśnie wycinano w pień“ (s. 141). Gienia tej hołocie mającej władzę sama oferowała swoje usługi, perorowała na rzecz nowego „ładu“ i posiadała pistolet, tak jak ci sekretarze. Wszystko by swoich własnych interesów pilnować. Ale „Ziemie Odzyskane“ pomagały też zniknąć – tak jak w przypadku Kazika. Jego tajemnica wyszła na jaw dopiero na jego pogrzebie, gdy na trumnie można było przeczytać jego prawdziwe nazwisko, uzupełnione o jego pseudonim „Krupa“, i gdy trąbka zagrała marsz „partyzancki, może akowski“ (s. 188).

  Uwikłanie Gieni w winę jako centralny motyw powieści wskazuje poza tym na jej warstwę religijną książki. Bacząc na znaczenie, jakie mają religia i Kościół w Polsce, odniesienia religijne w literaturze nie są niczym niezwykłym. Zatem również w „Tańcu Koperwasów“ znajdziemy liczne tego przykłady – a to wcale nie tylko w obu kazaniach księdza i jego dyspucie teologicznej z Martą. Jak bardzo życie codzienne Koperwasów nosi cechy religijne, pokazuje fakt, że kalendarz Gieni „zaznaczony ciągłymi agoniami, ustępował w tych przypadkach kalendarzowi liturgii podstawowej“ (s. 40). Nigdy nie zbiegł się z świętami kościelnymi, ani z Bożym Narodzeniem ani też z Wielkanocą, „przy której jej zabiegi, ich totalna – w porównaniu z Rezurekcją prawdziwą – nieskuteczność, wychodziłaby na jaw i byłaby widoczna nawet dla najmłodszych“ (s. 41). Znajdujemy również inne wypowiedzi o znaczeniu religijnym, choć czynione raczej mimochodem, na przykład na temat „drzewa poznania dobrego i złego“ (s. 92) lub zarzut Marty czyniony siostrze, że „przez całe życie […] tańczyła wokół złotego cielca“ (s. 115) – skojarzenie, które – poza asocjacją z tańcem śmierci – również przydaje tytułowi szczególne znaczenie.

  Jednak ład religijny, który dla Koperwasów mimo ich moralnych defektów zachował swoją ważność, zaczął się kruszyć. Jak bardzo, okazuje się w dniu pogrzebu prawie stuletniej Gieni. Jej śmierć przypada na czasy postępu technicznego i pewnego dobrobytu. Żałobnicy przyjeżdżają własnymi samochodami. W mieszkaniach mrugają telewizory, i również kamery nie są już rzadkością. Jeden z prawnuków filmuje całą uroczystość żałobną. Bez respektu przed śmiercią kieruje obiektyw przy otwartej trumnie na „wzdęty brzuch“ zmarłej. „Z pornograficzną dokładnością pokazał wykrzywione bólem twarze i obfite szlochy gości“, a podczas stypy włączał swój film w telewizorze. Z powodu późnej godziny nikt już nie zwracał uwagi na ciocię na ekranie. Przy obfitym piciu alkoholu i głośnym śmiechu, stypa grozi przekształceniem się w chaos. Pogrzeb Gieni przeradza się w groteskę. Koperwasy ośmieszyli „najważniejszy w Gieniowym życiu moment“ (s. 155) i przerobili go na farsę. Poza wspomnieniem, że „nabożeństwo zostało przez operatora zarejestrowane częściowo i w mniej ważnych momentach“, w tym ciągnącym się przez kilka stron opisie, zupełnie inaczej niż przy pogrzebie bliźniaków oraz partyzanta Kazika, nie znajdujemy żadnych odniesień religijnych. Tutaj w mikrokosmosie Koperwasów zostaje podkreślona groźba utraty doświadczenia transcendencji w wyniku postępującej sekularyzacji społeczeństwa polskiego.

  Powieść Bernarda Nowaka, która w Polsce ukazała się już w roku 2003, odbiła się nadzwyczaj pozytywnym echem i otrzymała kilka nagród. Godny pochwały jest fakt, że teraz, więcej niż 10 lat później, zaistniała ona również w języku niemieckim w znakomitym przekładzie Zbigniewa Wilkiewicza. Można wyrazić nadzieję, że ta bogata w obrazy powieść, która dobrze nadawałaby się także do ekranizacji, mimo ukazania się w małym wydawnictwie trafi do wszystkich tych czytelników, którzy potrafią docenić dobrą literaturę polską.

Theo Mechtenberg, tłum. Herbert Ulrich





19. leipziger literarischer herbst (20-27 X 2015) - .pdf




Inne książki, inne prace


o sobie
galeria
okruchy
oficyna
książki

Jesteś w witrynie lubelskiego wydawcy i pisarza, Bernarda Nowaka;
osobne witryny to strona jego Wydawnictwa TEST i jego Przewodnika po Lublinie

Wydawnictwo TEST
Bernard Nowak - home
Lublin - przewodnik